Рақамлаштириш жамоатчилик фикри призмасида: технологик тараққиёт ва ўзбекистонликларнинг ижтимоий кутилмалари

Базавий автоматлаштиришдан сунъий интеллект ва агентли технологиялар тизимларини оммавий жорий этишга ўтиш билан тавсифланган глобал АT-секторини динамик трансформациялаш шароитида мамлакат олдида ижтимоий барқарорликни сақлаб қолган ҳолда технологик суверенитетни таъминлашдек улкан стратегик вазифа турибди. "Ўзбекистон - 2030" стратегияси доирасидаги кенг кўламли давлат дастурларини амалга ошириш, жумладан, минтақавий дата-марказлар ва сунъий интеллект лабораторияларини ривожлантириш узлуксиз социологик ҳамроҳликни талаб этади.

"Ижтимоий фикр" республика жамоатчилик фикрини ўрганиш маркази учун тадқиқотларнинг устувор йўналиши аҳолининг мослашув салоҳиятини таҳлил қилиш, рақамли саводхонлик даражасини аниқлаш ҳамда кундалик ва касбий ҳаётга инновацияларни кенг кўламда жорий этишга фуқароларнинг муносабати динамикасини қайд этиш бўлиб қолмоқда.

Эмпирик трендлар: АT ижтимоий мобиллик омили сифатида

Фуқароларнинг талаблари ва мунтазам мониторинг тадқиқотлари натижаларини комплекс таҳлил қилиш мамлакат ижтимоий-технологик ривожланишининг асосий векторларини аниқлаш имконини беради.

1. Меҳнат бозорини трансформация қилиш ва ёшларнинг таълим стратегиялари

Социологик ўлчовлар ўзбекистонликларнинг ёш авлоди орасида АТ-касблари нуфузининг барқарор ўсишини қайд этмоқда. Некбинликнинг юқори даражаси IT Park инфратузилмасининг кенгайиши ва минтақавий АТ-марказлардан фойдаланиш имконининг мавжудлиги билан мустаҳкамланмоқда. Ҳозирги босқичнинг ўзига хос хусусияти шундаки, ахборот технологиялари соҳаси аҳоли томонидан нафақат юқори даромадли сектор, балки қишлоқ жойларда ишсизлик даражасини пасайтириш ва хотин-қизларни рақамли иқтисодиётга жалб қилишга ёрдам берадиган самарали "ижтимоий лифт" сифатида идрок этилмоқда.

Шу билан бирга, жамоатчилик фикри олий ва ўрта махсус таълим тизимини модернизация қилишга аниқ талабни шакллантирмоқда: фуқаролар автоматлаштириш олдида рақобатбардошликни сақлаб қолиш учун "умрбўйи ўрганиш" (lifelong learning) кўникмаларини шакллантириш зарурлигини англамоқдалар.

2. Сунъий интеллект интеграцияси ва "рақамли давлат" институтларига ишонч

Сунъий интеллект ечимларининг давлат бошқаруви, соғлиқни сақлаш ва молия соҳаларига жорий этилиши фуқаро ва давлат институтлари ўртасидаги ўзаро муносабатлар хусусиятини ўзгартиради. Кайфиятлар мониторинги ушбу жараёнларни ижтимоий идрок этишнинг икки ёқламалигини кўрсатмоқда:

Бир томондан, давлат хизматларини рақамлаштиришни қўллаб-қувватлашнинг юқори даражаси қайд этилмоқда, бинобарин, у шаффофлик, бюрократияни бартараф этиш ва операцион тезликни ошириш билан боғланади.

Бошқа томондан, оммавий онгда киберхавфсизлик масалалари долзарблашмоқда. Фуқаролар шахсга доир маълумотларнинг ҳимоясига нисбатан асосли сезувчанликни намойиш этмоқдалар, бу эса ишлаб чиқувчилар ва давлат органлари зиммасига рақамли платформаларнинг ишончлилигини таъминлаш бўйича қўшимча масъулиятлар юклайди.

3. Маконий рақамли узилишларни минималлаштиришга талаб

Марказ тадқиқотлари минтақавий жиҳатнинг муҳимлигини анъанавий равишда ёритиб келмоқда. Ҳозирги босқичда жамоатчилик фикри кутилмалардаги сифатий силжишни намойиш этмоқда: агар аввалги йилларда минтақалар аҳолисининг асосий талаби Интернет тармоғидан базавий фойдаланишни таъминлаш бўлган бўлса, бугунги кунда урғу сифат параметрларига – Интернетга юқори тезликда кириш, алоқанинг барқарорлиги ва ўзбек тилидаги маҳаллийлаштирилган таълим контентидан фойдаланиш имконига берилмоқда.

Таҳлил натижалари, умуман олганда, аҳоли технологик некбинликнинг юқори даражасини ва рақамли иқтисодиётга интеграциялашишга тайёрлигини намойиш этаётганини кўрсатди. Бироқ ижтимоий хавфларни минимал даражада камайтириш ва мамлакатнинг АT-салоҳиятини муваффақиятли амалга ошириш учун:

• рақамли истисноларнинг олдини олиш мақсадида аҳолининг ижтимоий заиф қатламлари ва катта авлод вакиллари учун рақамли маърифат дастурларини кенгайтириш;
• фуқароларни сунъий интеллектнинг ишлаш тамойиллари ҳақида кенг хабардор қилиш йўли билан ижтимоий соҳага жорий этилаётган сунъий интеллект алгоритмларининг шаффофлигини ошириш;
• рақамли институтларга аҳолининг ишончини мустаҳкамлаш учун шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилиш соҳасидаги норматив-ҳуқуқий базани кучайтириш мақсадга мувофиқ ҳисобланади.

Мамлакатни рақамли модернизация қилишнинг муваффақияти технологик инновациялар билан жамиятнинг уларни ўзлаштиришга тайёрлиги ўртасидаги мувозанатга бевосита боғлиқдир. Ижтимоий кайфият динамикасининг мониторинги давлатнинг АT соҳасидаги сиёсатини, максимал даражада унинг диққат марказига инсонни қўйиб ва фуқароларнинг реал эҳтиёжларига йўналтирилган қилиб, ўз вақтида таҳрирлаш имконини беради.