BOLALARNI ZO‘RAVONLIKDAN HIMOYA QILISH: O‘ZBEKISTONDA HUQUQIY KAFOLATLAR VA IJTIMOIY MAS’ULIYATNI MUSTAHKAMLASHNING YANGI BOSQICHI

Bolalar uchun xavfsiz muhitni ta’minlash - O‘zbekiston davlat siyosatining eng muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. Bolaning hayoti, sog‘lig‘i, jismoniy va ruhiy daxlsizligini himoya qilish huquqiy kafolatlar tizimida alohida ahamiyat kasb etadi. Qabul qilingan qonunchilik o‘zgartirishlar bolalarga nisbatan zo‘ravonlikka qat’iy murosasizlik tamoyilini aks ettirib, voyaga yetmaganlarga qarshi sodir etilgan o‘ta og‘ir jinoyatlar uchun javobgarlikni sezilarli darajada kuchaytirish hamda ularning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish mexanizmlarini kengaytirishni nazarda tutadi.

Yangi huquqiy normalar bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish tizimini takomillashtirishda yangi bosqichni boshlab berdi. Ular jinoiy javobgarlikni kuchaytirish, qo‘shimcha protsessual kafolatlarni ta’minlash, jabrlanganlarga o‘z vaqtida yuridik yordam ko‘rsatish hamda kattalarning bolalar xavfsizligi va farovonligi uchun mas’uliyatini oshirishga qaratilgan.

Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish jamiyatning ijtimoiy farovonligi, davlat institutlari faoliyatining samaradorligi va ijtimoiy mas’uliyat darajasini ifodalovchi eng muhim ko‘rsatkichlardan biridir. Bolaning xavfsizligi, uning qadr-qimmatini hurmat qilish va har tomonlama rivojlanish huquqini ta’minlash sog‘lom ijtimoiy muhitni shakllantirishda fundamental ahamiyatga ega.

O‘zbekistonda ushbu sohadagi qonunchilik izchil va tizimli ravishda takomillashtirilmoqda. 2024-yilda “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonunning qabul qilinishi, 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish strategiyasining tasdiqlanishi hamda huquqiy mexanizmlarning yanada rivojlantirilishi bola huquqlari kafolatlarini mustahkamlash uchun kompleks asos yaratmoqda.

Navbatdagi muhim qadam O‘zbekiston Respublikasining “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish tizimi takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi Qonuni qabul qilinishi bo‘ldi. Mazkur qonun voyaga yetmaganlarni himoya qilishni kuchaytirish va zo‘ravonlikning oldini olish choralarining samaradorligini oshirishga qaratilgan.

Qonunchilikdagi o‘zgartirishlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri bolalarning jinsiy daxlsizligiga qarshi o‘ta og‘ir jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlikni sezilarli darajada kuchaytirish bo‘ldi. Xususan, qonunda nazarda tutilgan, o‘n to‘rt yoshga to‘lmagan bolalarga nisbatan sodir etilgan jinsiy xususiyatdagi jinoyatlar uchun o‘n besh yildan yigirma besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish yoki umrbod ozodlikdan mahrum qilish jazosi belgilandi. Shuningdek, bolaning o‘limiga sabab bo‘lgan qasddan sodir etilgan jinoyatlar uchun huquqiy oqibatlar ham kuchaytirildi.

Zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki zo‘ravonlik holatiga guvoh bo‘lgan bolalar uchun protsessual kafolatlarning kengaytirilishi alohida ahamiyatga ega. Qonunda jabrlangan bolalarga davlat hisobidan malakali yuridik yordam ko‘rsatish, voyaga yetmaganlar ishtirokidagi protsessual harakatlarni o‘tkazish uchun qo‘shimcha talablar belgilash, shuningdek, zo‘ravonlik bolaning ota-onasi, qonuniy vakillari yoki boshqa qarindoshlari tomonidan sodir etilgan hollarda qonunda belgilangan vaziyatlarda vasiylik va homiylik organlari vakillarining majburiy ishtirokini ta’minlash nazarda tutilgan.

Bunday choralar muhim huquqiy va ijtimoiy-psixologik ahamiyatga ega. Zo‘ravonlikka uchragan bola o‘z vaqtida yordam olishga, qo‘shimcha bosimdan himoyalanishga va mutaxassislarning e’tiborli munosabatiga muhtoj bo‘ladi. Protsessual kafolatlarning kengaytirilishi tegishli ishlarni ko‘rib chiqishning barcha bosqichlarida bolaning manfaatlarini ta’minlash uchun qo‘shimcha sharoitlar yaratadi.

Qonunchilikdagi yangiliklarning yana bir muhim yo‘nalishi kattalarning bolalar xavfsizligi va farovonligi uchun mas’uliyatini oshirishdan iborat. Voyaga yetmaganlarni tarbiyalash majburiyatlarini lozim darajada bajarmaganlik hamda ularning asosiy ehtiyojlarini qonunda nazarda tutilgan shakllarda e’tiborsiz qoldirganlik uchun javobgarlik kuchaytirilmoqda.

Ta’lim muassasalarida bolalar xavfsizligini ta’minlashga ham alohida e’tibor qaratilmoqda. Xususan, bolaga nisbatan zo‘ravonlik sodir etganligi uchun javobgarlikka tortilgan ta’lim tashkiloti xodimi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish uchun qo‘shimcha asos belgilanmoqda. Ushbu chora har bir o‘quvchining qadr-qimmati, huquqlari va manfaatlarini hurmat qilishga asoslangan xavfsiz ta’lim muhitini yaratish zarurligini ta’kidlaydi.

Qonunchilikdagi o‘zgartirishlar huquqbuzarliklar profilaktikasi, voyaga yetmaganlarni ularning sog‘lig‘iga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan axborotdan himoya qilish mexanizmlarini takomillashtirish, shuningdek, bolalar masalalari bo‘yicha vakolatli organlar qarorlarining ijrosini ta’minlash yuzasidan javobgarlikni oshirish masalalarini ham qamrab oladi.

Qabul qilinayotgan chora-tadbirlarning ijtimoiy ahamiyati zo‘ravonlikning oldini olish, tahdidlarni o‘z vaqtida aniqlash, jabrlanganlarga huquqiy yordam ko‘rsatish hamda bolalar xavfsizligini ta’minlashga mas’ul shaxslarning javobgarligini oshirishni qamrab oluvchi kompleks himoya tizimini shakllantirishdan iborat. Bunday yondashuv davlat organlari, oila, ta’lim muassasalari va ijtimoiy xizmatlar o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, aholining huquqiy savodxonligi, mutaxassislarning kasbiy tayyorgarligi hamda voyaga yetmaganlarga nisbatan zo‘ravonlikning har qanday ko‘rinishiga jamoatchilikning murosasiz munosabati tobora katta ahamiyat kasb etmoqda.

Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilishga oid qonunchilikning takomillashtirilishi O‘zbekistonda huquqiy kafolatlar va ijtimoiy mas’uliyat tizimini rivojlantirishning yangi bosqichini anglatadi. Uning ahamiyati bolalarga qarshi jinoyatlar uchun javobgarlikning kuchaytirilishi, yordam olish imkoniyatlarining kengaytirilishi va zo‘ravonlikning oldini olishning yanada samarali mexanizmlari shakllantirilishi bilan belgilanadi.

Bolalikni himoya qilish — jamiyat kelajagini himoya qilishdir. Har bir bola xavfsiz muhitda ulg‘ayishi, ta’lim olishi va rivojlanishi, uning hayoti, sog‘lig‘i, qadr-qimmati va huquqlari so‘zsiz qadriyat sifatida e’tirof etilishi uchun sharoit yaratish O‘zbekistonning barqaror rivojlanishi va kelajak avlodlar farovonligining eng muhim asosidir.

Rasmiy manba: Qonunning to‘liq matni O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-saytida.