FUQAROLAR KITOB MUTOLAASI HAQIDA: QIZIQISHLAR VA AFZALLIKLAR

(jamoatchilik fikri soʻrovi natijalari asosida)

Raqamli texnologiyalar ulkan axborot va koʻngilochar vositalar oqimini yaratayotgan bugungi dunyoda aholining kitobxonlik sohasidagi odatlari, ayniqsa, ibratli boʻlib bormoqda. Ular nafaqat bilimlar va madaniy hordiqqa boʻlgan qiziqishni, balki qadriyatlar yoʻnalishlarini, oʻqimishlilik darajasini, oʻzini oʻzi rivojlantirishga boʻlgan motivatsiyani hamda adabiyotdan shaxsiy oʻsish va rivojlanish vositasi sifatida foydalanishga tayyorlikni ham aks ettiradi.

Oʻtkazilgan jamoatchilik fikri soʻrovi jamiyatni raqamlashtirish sharoitida fuqarolarning kitobxonlik faolligini aniqlashga qaratilgan. Zamonaviy ijtimoiy-madaniy oʻzgarishlar va anʼanaviy mutolaaga qiziqishning pasayishi tendensiyasi sharoitida kitobxonlik faolligi, mutolaa afzalliklari, mutolaaga oid madaniy odatlarni oʻrganish alohida dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Mutolaa madaniyatning avloddan-avlodga koʻchishini taʼminlash, intellektual rivojlanish va millatning madaniy oʻziga xosligini asrab-avaylashning asosiy omili hisoblanadi. Milliy adabiyotni rivojlantirish va kitobxonlikni ommalashtirish boʻyicha davlat siyosatining faol amalga oshirilishi sharoitida aholi kitobxonlik madaniyatining haqiqiy holatini xolisona baholash zarur.

Ushbu tadqiqotning dolzarbligi bir necha omillar: birinchidan, kitobxonlikni targʻib qilish boʻyicha davlat dasturlarining samaradorligini baholash zarurati; ikkinchidan, raqamli media bilan raqobat sharoitida mutolaa afzalliklarini shakllantirish mexanizmlarini tushunishga boʻlgan ehtiyoj; uchinchidan, globallashib borayotgan madaniy makonda milliy adabiy anʼanalar va tilning oʻziga xosligi saqlanishining muhimligi bilan belgilangan.

Oʻtkazilgan soʻrov natijalari shuni tasdiqlaydiki, mutolaa muhim, lekin ommalashmagan mashgʻulot boʻlib qolmoqda: adabiyot kundalik hayotiga singib ketgan kitobxonlar guruhi va vaqti, motivatsiyasi yoki odatlari cheklanganlar oʻrtasida sezilarli farq mavjud. Olingan maʼlumotlarga koʻra, 16,4% respondentlar — har kuni, 16,5% soʻralganlar — haftada bir necha marta, 14,7% soʻrov ishtirokchilari — oyiga bir marta, 13,8% fuqarolar esa oyiga bir martadan kamroq kitob oʻqiydi. Soʻralganlarning uchdan bir qismidan koʻprogʻi (38,6%) deyarli kitob oʻqimasligini tan olishdi.

2025-2026 yillarda oʻtkazilgan soʻrovlar natijalarining monitoringi shuni koʻrsatdiki, oʻrganilayotgan davrda kitob oʻqish surʼatining oʻsishi kuzatilmoqda. Har kuni kitob oʻqiydiganlarning ulushi 2025 yildagi 10,2%dan 2026 yilda 16,4%gacha, yaʼni 6,2%ga oshdi. Shu bilan birga, deyarli kitob oʻqimaydiganlar ulushi 21,3%ga (mos ravishda 59,9%dan 38,6%gacha) kamaydi.

Kitob mutolaasining davriyligini jins kesimida tahlil qilish natijalari shuni koʻrsatdiki, xotin-qizlar erkaklarga qaraganda koʻproq kitob oʻqiydilar. Har kuni kitob oʻqiydigan xotin-qizlar ulushi 21,2%ni tashkil etdi, erkaklar orasida deyarli kitob oʻqimaydiganlar ulushi 47,9%ga teng.

Yosh kesimida oʻtkazilgan tahlil shuni koʻrsatdiki, 25-34 yoshdagi soʻrov ishtirokchilari hamda 55 yosh va undan kattalar muntazam kitob oʻqish boʻyicha yuqori koʻrsatkichlarga ega boʻlib, ular orasida har kuni kitob oʻqiydilar ulushi mos ravishda 18% va 17,4%ni tashkil qildi. Soʻrovda aniqlanishicha, yosh ulgʻaygan sari kitob oʻqish surʼati pasayib boradi, agar yoshlar orasida deyarli kitob oʻqimaydiganlar ulushi 21,5%ni tashkil etsa, 25-34 yoshli respondentlar orasida bu koʻrsatkich 41,4%ni, 45-54 yoshli respondentlar orasida esa 42,2%ni tashkil qildi.

Respondentlar javoblarining tahlili kitob mutolaasining surʼatiga maʼlumot darajasi ham taʼsir qilishini tasdiqladi. Maʼlumot darajasi qanchalik yuqori boʻlsa, odamlar shunchalik muntazam ravishda kitob oʻqiydi. Oliy maʼlumotli 25,4% respondentlar — har kuni, 20,8% esa haftada bir necha marta kitob oʻqiydi. Toʻliqsiz oliy maʼlumotli odamlar uchun kitob oʻqish kundalik amaliyotning bir qismiga aylangan: 34,6% respondentlar — har kuni, 30,8% soʻralganlar haftada bir necha marta kitob oʻqiydi.

Olingan natijalar shuni koʻrsatdiki, kitob mutolaasi jins, yosh va maʼlumot darajasi kabi demografik xususiyatlar bilan bogʻliq. Yuqori darajada maʼlumotli fuqarolar va xotin-qizlar muntazam ravishda kitob oʻqishga moyildirlar. Yoshlar faol kitob oʻqiydilar, bu ulardan koʻpchiligining taʼlim olishi bilan bogʻliq, shu bilan birga 25 va undan katta yoshdagilar orasida kitobga boʻlgan qiziqishning pasayishi tendensiyasi kuzatilib, deyarli kitob oʻqimay qoʻyganlar ulushi ortib bordi.

Tadqiqotda kitobxonlar auditoriyasining janrlar boʻyicha afzalliklari aniqlandi. Afzal koʻriladigan janrlar orasida badiiy adabiyotlar yetakchi oʻrinni egalladi. Ommalashganlik boʻyicha ikkinchi toifa – diniy adabiyotlar.

Respondentlarning afzalliklari orasida tarixiy kitoblar ham sezilarli oʻrin egalladi, bu ularning tarixiy merosni qayta anglashga boʻlgan qiziqishini, shuningdek, zamonaviy ijtimoiy va madaniy oʻzgarishlar sharoitida mamlakat oʻtmishini yaxshiroq tushunishga boʻlgan intilishini aks ettiradi.

Oʻquv, ilmiy  va kasbiy, maxsus kitoblarni oʻz ichiga olgan taʼlim-kasbiy adabiyotlar segmentiga ham oʻquvchilar orasida talab katta va dolzarb.

Psixologiya va oʻzini oʻzi rivojlantirish hamda detektivlarga qiziqish soʻrov ishtirokchilari orasida pastroq boʻlib, ular kamroq ommalashgan.

Jins kesimida kitobxonlar afzalliklarining tahlili shuni koʻrsatmoqdaki, badiiy adabiyotlar eng keng ommalashgan janr turi boʻlib, uni koʻproq xotin-qizlar tanlaydilar (55,6%), erkaklar orasida bu koʻrsatkich 50,3%ni tashkil qildi. Gender tafovut xotin-qizlar foydasiga 5,3%ga yetdi. Yosh kesimida badiiy adabiyotga boʻlgan eng yuqori qiziqish 45-54 yoshdagi respondentlarda qayd etildi (61,2%), bu boshqa yosh guruhlarining koʻrsatkichlaridan yuqori.

Tarixiy adabiyotlarni, soʻrovda aniqlanishicha, erkaklar xotin-qizlarga qaraganda koʻproq oʻqiydilar – mos ravishda 27,7% va 18,1%. Yosh kesimidagi tahlil shuni koʻrsatadiki, tarixiy kitoblarni 45-54 yoshdagi (25,4%), 55 yosh va undan katta yoshdagi respondentlar (26,5%) afzal koʻrishadi. Shu bilan birga, 18-24 yoshdagilar orasida ham qiziqishning nisbatan yuqori darajasi kuzatildi – 24,2%.

Soʻrov shuni koʻrsatdiki, bosma kitob mutolaaning eng afzal koʻriladigan shakli boʻlib qolmoqda – uni 76,8% fuqarolar tanlashdi. Elektron formatlar sezilarli darajada kamroq qoʻllaniladi: elektron kitobdan 11,2% respondentlar, audiokitoblardan 8,8% soʻrov ishtirokchilari foydalanishadi, telefon yoki planshetdan oʻqishni esa 3,2% soʻralganlar tanladi. Umuman olganda, respondentlar javoblarining tarkibi bosma kitobning asosiy va eng qulay mutolaa formati sifatida barqaror saqlanib qolayotganini koʻrsatmoqda.

Gender kesimida bosma kitobni afzal koʻrish xotin-qizlar orasida koʻproq ifodalangan (83,6%), erkaklar orasida esa bu koʻrsatkich 67,8%ni tashkil etdi.

Erkaklar koʻproq raqamli formatlarga murojaat qilishadi. Elektron kitobni 16,9% erkaklar tanlashdi, xotin-qizlarda esa bu koʻrsatkich 6,9%ga teng. Telefon yoki planshetdan oʻqish ham xotin-qizlarga (1,7%) nisbatan koʻproq erkaklarga (5,1%) xosdir. Audiokitoblar xotin-qizlarga (7,8%) qaraganda erkaklar orasida (10,2%) biroz koʻproq talabga ega.

Yoshga oid tahlil oʻqish shaklining yoshga bogʻliqligini koʻrsatdi. Bosma kitobni afzal koʻrish yoshga qarab ortib bordi: 18-24 yoshdagi respondentlar – 64,5%; 55 va undan katta yoshdagi respondentlarda – 87,6%.

Elektron kitob yoshlar va oʻrta yoshdagi respondentlar orasida eng koʻp ommalashgan: eng yuqori koʻrsatkichlar 18-24 (19,4%), 35-44 (18,0%) va 25-34 yosh (15,4%) guruhlarida qayd etildi. Katta yosh toifalarida elektron kitoblarga boʻlgan qiziqish keskin pasayib, 3,0-3,5%dan oshmadi.

Telefon yoki planshetdan oʻqish asosan yoshlar guruhlari uchun xosdir – 18-24 yosh (6,5%) va 45-54 yosh (7,5%), 55 va undan katta yoshdagilar guruhi vakillari ushbu formatdan foydalanmaydilar.

Audiokitoblar 25-34 (10,3%) va 35-44 yoshdagi (11,2%) respondentlar orasida eng koʻp talabga ega. 

Soʻrovda fuqarolarning kitob mutolaasini tanlash sabablari aniqlandi. Mutolaa, birinchi navbatda, hordiq chiqaradigan va quvonch keltiradigan yoqimli mashgʻulot sifatida idrok etiladi, shuning uchun soʻrov ishtirokchilari koʻpincha bu turdagi mashgʻulotlarni mutolaadan bahra olish, ermak va sevimli mashgʻulot sifatida tanlashini taʼkidladilar (48,4%).

Mutolaaning ikkinchi eng keng ommalashgan sababi umumiy dunyoqarash va savodxonlikni rivojlantirish (39,6%) boʻlib, bu oʻquvchilarning adabiyot orqali taʼlim jarayoniga va oʻzini oʻzi rivojlantirishga intilishini tasdiqlaydi.

Adabiyotlarni oʻqishning muhim sababi shundan iboratki, jamoatchilik tasavvurida bu faoliyat turi tafakkur va tasavvurni rivojlantirishga yordam beradi, intellektual oʻsish usuli hisoblanadi (30,8%).

Shuningdek, soʻrov ishtirokchilari mutolaaning sababi sifatida oʻzini oʻzi rivojlantirish imkoniyatini (24,0%) ham koʻrsatdilar.

Soʻrov ishtirokchilari kitob mutolaasi kasbga doir maʼlumotlarni olish yoki oʻquv ehtiyojlarini qondirish uchun muhim, degan fikrni bildirdilar (18,8%), ular kitob mutolaasini kasb yoki oʻqish zarurati bilan asosladilar.

Yangi narsalarni oʻrganish istagi 16,1% hollarda motivatsiya boʻlib, bu respondentlarning yangi bilimlar va dolzarb maʼlumotlarga boʻlgan qiziqishini koʻrsatadi.

Gender kesimi shuni koʻrsatdiki, erkaklar va xotin-qizlar oʻxshash motivatsiyaga ega. Xotin-qizlar koʻproq kitobni mutolaadan bahra olish va sevimli mashgʻulot bilan shugʻullanishga boʻlgan ehtiyojni qondirish uchun oʻqishadi (50,9%), erkaklarda bu koʻrsatkich pastroq boʻlib, 45,2%ni tashkil qildi. Xotin-qizlar koʻproq dunyoqarashni kengaytirish va savodxonlikni rivojlantirish maqsadini koʻzlashadi (42,7%), erkaklar orasida bu koʻrsatkich 35,6%ga teng boʻldi. Xotin-qizlar tafakkur va tasavvurni rivojlantirish uchun ham koʻproq kitob oʻqiydilar (xotin-qizlarda – 31,0% va erkaklarda – 30,5%). Erkaklar kasbiy adabiyot yoki taʼlimga qiziqish motivi boʻyicha yetakchilik qilishdi (20,3%), xotin-qizlarda bu koʻrsatkich 17,7%ga teng.

Mutolaa motivatsiyasining tahlili hayotning turli bosqichlarida ustuvorliklar va ehtiyojlarning oʻzgarishini aks ettiruvchi yoshga bogʻliq holda mutolaa maqsadi va mazmunining farqlanishini aniqladi.

18-24 yoshli respondentlar uchun mutolaaning yetakchi motivi – umumiy dunyoqarashni kengaytirish va savodxonlikni oshirishga intilish (53,2%), shuningdek, tafakkur va tasavvurni rivojlantirish (37,1%) va oʻzini oʻzi rivojlantirish uchun oʻqish (32,3%) ham muhim rol oʻynaydi. Ushbu guruhda koʻngil ochish va sevimli mashgʻulot bilan shugʻullanish sifatidagi mutolaa oʻrtacha darajada ifodalangan (27,4%), kasbiy yoki taʼlimga qiziqish 22,6% respondentlarda qayd etildi.

25-34 yosh toifasida motivatsiya tuzilmasi yanada muvozanatlashadi. 25-34 yosh toifasida umumiy dunyoqarashni rivojlantirish (39,7%), koʻngil ochish, ermak  uchun oʻqish (38,5%), fikrlash va tasavvurni rivojlantirish (37,2%) eng keng tarqalgan sabab hisoblanadi. Kasbiy yoki taʼlimga qiziqish (33,3%) ham ancha ahamiyatli.

35-44 yoshli respondentlar uchun mutolaa boʻsh vaqtni oʻtkazish shakli sifatida kuchayadi (43,8%), shu bilan birga umumiy dunyoqarashni rivojlantirishga barqaror qiziqish saqlanib qolmoqda (39,3%).

45-54 yoshlilar guruhida mutolaa tobora koʻproq shaxsiy dam olish va hissiy tiklanish shakli sifatida idrok etildi, 50,7% respondentlar koʻngil ochish va sevimli mashgʻulot bilan shugʻullanish uchun kitob oʻqiydilar. Ushbu yosh guruhida «yangi narsalarni oʻrganish istagi» motivining ahamiyati (26,9%) kichik yoshdagi respondentlardagiga qaraganda yuqori, kasbiy (14,9%) va oʻzini oʻzi rivojlantirish (19,4%) motivlari esa avvalgi ahamiyatini yoʻqotadi. Mazkur guruhda oʻziga xos utilitar – tezroq uyquga ketish uchun oʻqish (9,0%) motivi ham paydo boʻladi.

55 va undan katta yoshdagi respondentlarning aksariyati koʻngil ochish, oʻzi uchun ermak va sevimli mashgʻulot sifatida kitob oʻqiydi (69,0%), bu barcha yosh guruhlari boʻyicha eng yuqori koʻrsatkichdir. Shu bilan birga, dunyoqarashni rivojlantirish (31,9%), oʻzini oʻzi rivojlantirish (17,7%) va kasbiy qiziqish (8,8%) kabi kognitiv va instrumental motivlarning ahamiyati pasayadi. Oʻqishni dam olish va uyquga tayyorgarlik koʻrish usuli sifatida 6,2% katta yosh toifasi vakillari taʼkidlashdi.

Kitobni kam mutolaa qilish sabablarining monitoringi asosiy cheklovchi omillarning barqaror mavjudligini koʻrsatdi. Shu oʻrinda vaqt tanqisligi asosiy sababligicha qolmoqda: buni 2026 yilda 65,3% soʻralganlar taʼkidlashdi, bu 2025 yilga nisbatan 3,7%ga kamdir (69,0%). Ushbu koʻrsatkichning boshqa barcha variantlardan sezilarli darajada farq qilishi kitob oʻqishning qadriyat sifatida rad etilishi bilan emas, balki kundalik bandlik va hayot surʼati bilan bogʻliq muammoning tizimli xususiyatga egaligidan dalolat beradi.

Salomatlik bilan bogʻliq obyektiv cheklovlar ikkinchi muhim omil boʻlib, buni 12,2% respondentlar taʼkidladilar, bu 2025 yilga (16,3%) nisbatan 4,1%ga kam. Ushbu guruhning mavjudligi mutolaa faolligining kitobga boʻlgan qiziqishning yoʻqolishi bilan bogʻliq boʻlmagan majburiy pasayishini koʻrsatadi.

Monitoring kitob oʻqishga qiziqmaydigan respondentlarning ulushini aniqladi. Motivatsiyaning yoʻqligi sababli mutolaadan bosh tortish har oʻninchi respondentga xosdir (2026 yilda – 10,1% va 2025 yilda – 11,8%).

Oʻtkazilgan jamoatchilik fikri soʻrovida aholining kitobxonlik faolligi dinamikasida ijobiy tendensiya kuzatilayotgani va kitob oʻqishga boʻlgan qiziqishning asta-sekin tiklanib, faol kitobxonlar safi kengayib borayotgani aniqlandi. 2025-2026 yillar davomida oʻtkazilgan monitoring muntazam kitob oʻqish surʼatining oʻsib borayotganini va deyarli kitob oʻqimaydigan fuqarolar ulushining kamayayotganini koʻrsatdi. Har kuni kitob oʻqiydigan respondentlar ulushi 2025 yildagi 10,2%dan 2026 yilda 16,4%ga oshdi, deyarli kitob oʻqimaydiganlar ulushi esa 59,9%dan 38,6%ga kamaydi.

Mutolaa xususiyatlari va kitob oʻqishning muntazamligi ijtimoiy-demografik omillar, birinchi navbatda, yosh va maʼlumot darajasi, shuningdek maʼlum darajada gender farqlarining taʼsiri ostida shakllanadi. Soʻrov shuni koʻrsatdiki, xotin-qizlar odatda erkaklarga qaraganda koʻproq kitob oʻqiydilar, ammo kitob mutolaasining muntazamligida kishining yoshi va maʼlumot darajasi asosiy rol oʻynaydi. Eng koʻp kitob oʻqiydiganlar — bu 18-24 yoshlilar (ular orasida umuman kitob oʻqimaydiganlarning ulushi boshqa barcha yosh toifalariga nisbatan past – 21,5%), shuningdek, oliy va toʻliqsiz oliy maʼlumotli fuqarolar boʻlib, ular orasida muntazam kitob oʻqiydiganlar ulushi tanlov boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkichlardan yuqori. Olingan maʼlumotlar oʻqish gender mansublikdan koʻra koʻproq taʼlim va hayotiy strategiyalar bilan bogʻliqligini tasdiqladi.

Soʻrov natijalari shundan dalolat bermoqdaki, mutolaa koʻngil ochish, taʼlim va bilish maqsadlarini uygʻunlashtirgan holda kompleks ijtimoiy-madaniy funksiyani bajaradi, bu esa aholining intellektual va madaniy salohiyatini qoʻllab-quvvatlashda uning ahamiyatini tasdiqlaydi. Kitob oʻqishning asosiy motivi boʻsh vaqtni oʻtkazish va sevimli mashgʻulot bilan shugʻullanishga boʻlgan ehtiyojni qondirishdan iborat boʻlib, bu hol mutolaaning hissiy tiklanish va madaniy vaqt oʻtkazish vositasi sifatidagi rolini taʼkidlaydi. Respondentlarning salmoqli qismi intellektual rivojlanishga: dunyoqarash va savodxonlikni kengaytirishga, tafakkur va tasavvurni rivojlantirishga intiladi. Kasbiy ehtiyoj va taʼlim xususidagi motivlar hamda yangi bilimga intilish kitob mutolaasining taʼlim-kasbiy amaliyotga integratsiyalashganligini koʻrsatmoqda.

Umuman olganda, soʻrov natijalari jamoatchilik fikri kitob oʻqishni taʼlim, koʻngil ochish va bilish funksiyalarini birlashtiruvchi muhim va qimmatli faoliyat sifatida idrok etishini tasdiqladi. Fuqarolar kitoblarda bilimlar manbaini, madaniy va shaxsiy rivojlanish vositasini, madaniy oʻziga xoslikni saqlash va keyingi avlodlarga yetkazishni taʼminlash usulini, shuningdek, barqaror intellektual va maʼnaviy yoʻnalishlarni shakllantirish vositasini koʻradilar. Mutolaaga jamiyatning maʼrifiy va madaniy rivojlanish darajasini qoʻllab-quvvatlaydigan, fuqarolarning qadriyatlar yoʻnalishini, tanqidiy tafakkurini va intellektual yetukligini shakllantirishga koʻmaklashadigan, shu orqali millatning intellektual va madaniy salohiyatini uzoq muddatli mustahkamlashni taʼminlaydigan istiqbolli va ahamiyatli amaliyot sifatida qaraladi.

 

Manba: «Ijtimoiy fikr» RJFOʻM tomonidan 2026 yil yanvar oyida «Fuqarolar kitob mutolaasi haqida: qiziqishlar va afzalliklar» mavzusida oʻtkazilgan jamoatchilik fikri soʻrovi natijalari.