Ўзбекистон ёшлари – 2026 (жамоатчилик фикри сўровлари натижалари асосида)

Ўзбекистонда ёш авлодни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш, ижтимоий-сиёсий ва иқтисодий ислоҳотларни амалга оширишда ёшларнинг роли ва иштирокини ошириш давлат сиёсатининг устувор тамойилларидан бири бўлиб ҳисобланади. Сўнгги йилларда мамлакатимизда баркамол ривожланган, жисмонан соғлом ва маънан етук ёш авлодни тарбиялаш, замонавий фанлар ва юқори технологиялар соҳасида ёшларнинг билимларини ошириш, бандлигини таъминлаш, уларнинг амалий кўникмалар ва касб-ҳунар эгаллаши, тадбиркорликни ривожлантириш ҳамда ёш оилаларни қўллаб-қувватлаш учун шарт-шароитлар яратишга қаратилган бир қатор қонунлар, Президентнинг ўнлаб фармон ва қарорлари ҳамда ҳукумат ҳужжатлари қабул қилинди.

Мамлакатда амалга оширилаётган чора-тадбирлар ва кўплаб давлат дастурлари таълим сифатини яхшилаш, иқтидорли йигит-қизларга кўмаклашишга йўналтирилган ҳамда ёшларга ўз қобилият ва истеъдодларини ҳар томонлама намоён этиш ҳамда Ўзбекистоннинг келгуси ривожига ўз ҳиссаларини қўшиш имкониятини тақдим этади.

24 февраль куни «Кўксарой» қароргоҳида Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг ёшлар вакиллари билан очиқ мулоқоти бўлиб ўтди. Унда ўсиб келаётган ёш авлодни қўллаб-қувватлаш, уларнинг касбий ва тадбиркорлик фаолиятини ривожлантиришга қаратилган ташаббуслар илгари сурилди.

Давлатимиз Раҳбари Ўзбекистон Ёшлар тараққиёти глобал индексида энг тез суръатларда ривожланаётган мамлакатлардан бири сифатида эътироф этилганини қайд этди ва ушбу соҳада илғор тажриба ва инновацион ёндашувларни кенг жорий этиш муҳимлигини таъкидлади. Жорий йилда пойтахтимизда Жаҳон ёшларининг тинчлик сари ҳаракати бош қароргоҳи ташкил этилиши, Самарқанд шаҳрида Ёшлар парламенти аъзоларининг 12-глобал конференцияси, “Take Off” халқаро стартап саммити ва 46-Бутунжаҳон шахмат олимпиадаси ўтказилиши тўғрисида эълон қилинди.

Президент, шунингдек, мамлакатимизда ҳар пайшанба куни «Ёшлар куни» ўтказилишини эълон қилди. Шу куни вазирлик, идора ва ҳокимликлар раҳбарлари ёшларни тинглаб, уларнинг муаммоларини ҳал этиш учун маҳаллалар, мактаблар ва техникумларга ташриф буюрадилар.

«Ижтимоий фикр» республика жамоатчилик фикрини ўрганиш Маркази ёш авлоднинг ўзига хос хусусиятларини аниқлаш, ёшларнинг қизиқишлари, эҳтиёжлари ва қадриятларини ўрганиш, замонавий йигит-қизларда мавжуд бўлган асосий муаммоларни аниқлашга қаратилган тизимли социологик тадқиқотлар ўтказиб келмоқда.

Тадқиқотлар натижалари Ўзбекистонда амалга оширилаётган ислоҳотларни ижтимоий маъқуллашнинг юқори даражасини қайд этди: ёшларнинг мутлақ кўпчилиги уларни ижобий баҳолашди. Ёшларга оид давлат сиёсатини қўллаб-қувватлаш даражаси ҳам шундай ифодаланди. Шу билан бирга, сиёсатни қўллаб-қувватлаш билан унинг аниқ мазмунидан хабардорлик даражаси ўртасида таркибий зиддият мавжуд. 44,8% респондентлар ёшларга оид  давлат сиёсатидан яхши хабардор бўлса, деярли шунча қисми (45,1%) у ҳақда эшитган холос.

Сўров натижаларининг таҳлили шуни кўрсатдики, ўзини ўзи рўёбга чиқариш имкониятларини баҳолаш дифференциал равишда идрок этилмоқда. Энг юқори баҳо спорт (69,7%), олий таълим (55,6%) ва ижод (50,2%), шунингдек, сиёсий (47,8%) ва ижтимоий ҳаётда (46,3%) иштирок этиш имкониятларига берилди. Шу билан бирга, муваффақиятли мартаба қилиш ва иш ўринларининг мавжудлиги анча камроқ ҳолатларда (38,3%) "жуда яхши" деб баҳоланди, бу эса ёшларнинг бандлик муаммоларига таъсирчанлигини кўрсатади. Ёш оилаларни давлат томонидан қўллаб-қувватлашни баҳолаш борасида ҳам шу каби турфа хиллик кузатилди. Респондентлар болалар боғчалари ва мактабларнинг мавжудлиги (52%), нафақалар (50,7%) ва тиббий ёрдам (48,8%) кўрсатиш самарадорлигини юқори баҳоладилар, бироқ уй-жой билан таъминлаш (6,2%), кредит ва субсидиялар берилиши (6%) каби йўналишларни самарасиз деб ҳисобловчиларнинг ҳам улуши қайд этилди.

Тадқиқот натижалари ёшларнинг шахсий ҳаётига ислоҳотларнинг таъсири ижобий баҳоланаётганини кўрсатди — респондентлар таълим имкониятларининг кенгайишини, жумладан, грантлар, стипендиялар ва хорижда ўқишни ислоҳотларнинг энг сезиларли натижалари деб ҳисоблайдилар. Келгуси ислоҳотларнинг устувор йўналишларини белгилашда ёшлар, биринчи навбатда, амалиётга йўналтирилган соҳаларни: таълим ва касбий тайёргарлик (63%), ишга жойлашиш (52,8%) ва тадбиркорликни қўллаб-қувватлашни (42%) ажратиб кўрсатишди. Шу билан бирга, соғлиқни сақлаш (33%), экология (22,5%) ва арзон уй-жой билан таъминлаш (12,7%) соҳаларида ислоҳотларга бўлган талаб ҳам кўрсатиб ўтилди.

Тадқиқотлар натижалари шуни кўрсатдики, ёшлар юқори даражадаги некбинлиги ва ислоҳотларга ишончи билан ажралиб туради, бироқ уларнинг кутилмалари асосан прагматик хусусиятга эга бўлиб, барқарор бандлик, инсон капиталининг сифати ва реал ижтимоий-иқтисодий самаралар атрофида жамлангандир.

Тадқиқот маълумотлари шундан далолат берадики, моддий фаровонлик ёшларнинг ижтимоий кайфиятини белгиловчи асосий таркибий омиллардан бири бўлиб, ҳаётдан қониқиш даражаси, ижтимоий ҳимояланганлик ҳисси ва ижтимоий-иқтисодий даъватларга мослашиш қобилиятига бавосита таъсир кўрсатади. Сўров натижалари ёшларнинг ижтимоий кайфияти етарлича ижобий эканини қайд этди: респондентларнинг ярмидан кўпи ўз моддий аҳволидан — 53,4% сўралганлар аниқ ва 33,3% сўралганлар кўпроқ қониқади. Шу билан бирга, моддий мақомини салбий баҳолаган ёшларнинг улуши чекланган даражада қолмоқда.

Айни вақтда, даромад манбаларининг таркиби иқтисодий мустақиллик даражасининг нотекислигини кўрсатади: 38,7% ёшлар ўзларини тўлиқ мустақил таъминлайди, сезиларли қисми шахсий даромадни оилавий қўллаб-қувватлаш билан бирлаштиради (24,4% – қисман, 12,2% – кўпроқ даражада), ҳар тўртинчи респондент (24,6%) эса ота-онаси ёки турмуш ўртоғига бутунлай қарам. Бу ёшлар ижтимоий-иқтисодий мақомининг ўтиш даври характерини акс эттиради.

Ёшларнинг долзарб муаммолари спектри ижтимоий кескинликнинг шахсий ва ҳаётий фаровонлик соҳасига силжиганини кўрсатади: шахсий ҳаётдаги қийинчиликлар, уй-жой муаммолари, саломатлик  ва ишга жойлашиш масалалари тез-тез тилга олинди. Шу билан бирга, сўровда қатнашганларнинг аксарияти ўзида жиддий муаммолар мавжудлигини қайд этмади, бу эса мустақиллик, уй-жой ва ҳаётий стратегиялар билан боғлиқ айрим заиф нуқталар мавжуд бўлса-да, ёшларнинг ижтимоий кайфияти барқарор эканлигини тасдиқлайди.

Сўровлар натижалари шуни кўрсатдики, ёшларнинг идрокида ёш оилаларнинг асосий муаммолари устувор равишда ижтимоий-иқтисодий хусусиятга эга: молиявий қийинчиликлар, уй-жой етишмовчилиги ва эр-хотиндан бирининг ишсизлиги шулар жумласидандир. Шу билан бирга, оила бюджетини бошқариш кўникмаларининг тақчиллиги ҳамда шахсий ва касбий ҳаёт ўртасидаги зиддиятлар билан боғлиқ руҳий-ижтимоий хавфларнинг салмоқли қатлами қайд этилгани ёш оилаларнинг заифлик жиҳатлари комплекс характерга эга эканидан далолат беради. Шунга мувофиқ, қўллаб-қувватлаш чора-тадбирларига бўлган талаб ҳам мувозанатлашган характерга эга бўлди: биринчи ўринда таркибий ечимлар — арзон уй-жой ва барқарор даромадли иш ўринлари яратиш масаласи турибди, улар руҳий-ижтимоий, жумладан, фарзанд туғилиши ва тарбиясида ёрдам, оилавий қадриятларни оммалаштириш, психологик ва ҳуқуқий қўллаб-қувватлаш воситалари билан тўлдирилмоқда.

Ўтказилган тадқиқотлар ёшларнинг қадрият йўналишлари асосан прагматик-анъанавий характерга эга эканини ҳамда таълим, оила ва иқтисодий барқарорликка йўналтирилганини кўрсатмоқда. Олий маълумот олиш, фарзанд тарбияси ва муносиб иш ҳақи тўланадиган ишга жойлашиш асосий ҳаётий мақсадлар сифатида намоён бўлди. Уларга эришишдаги асосий тўсиқлар молиявий қийинчиликлар ва вақт танқислиги билан боғлиқ, шу билан бирга, кўплаб респондентлар ўзлари учун ҳеч қандай жиддий тўсиқ кўрмайдилар, кўпчилик эса мамлакатда ўзини рўёбга чиқариш имкониятларини умуман юқори баҳолади.

Ҳаётий устуворликлар иерархияси оилавий ва базавий қадриятларнинг устунлигини таъкидлади: мустаҳкам оила ва саломатликнинг мавжудлиги индивидуал ҳамда мақомга оид мақсадлардан сезиларли даражада олдинда туради. Ватанга хизмат қилиш ва одамларга ёрдам бериш қадриятлари салмоқли рол ўйнайди, бу эса жамоавий қарашлар сақланиб қолаётганидан далолат беради. Ҳаётий қарорларни қабул қилишда оиланинг таъсири энг юқори даражада — ота-оналар асосий шахслар ҳисобланади (79,3%), муҳим қарорлар қабул қилишда ижтимоий тармоқлар ва медианинг роли, гарчи улардан ахборот манбаси сифатида фаол фойдаланилса-да, минимал даражада (5,1%) қолмоқда (расмий интернет-ОАВлар - 44,5%, телевидение - 36,2%, Instagram - 31,3%, Telegram - 28,6%).

Ижтимоий нормаларнинг муҳимлиги ёшларнинг кўпчилиги томонидан эътироф этилади, бироқ респондентларнинг ярмидан кўпи ижтимоий босимни ҳис қилмайди. Бу норматив йўналишлар ва субъектнинг шахсий мустақиллик ҳисси ўртасида нисбий мувозанат мавжудлигини кўрсатади. Умуман олганда, ёшларнинг қадрият-дунёқараш профили анъанавий йўналишлар, мўътадил индивидуаллашув ва ижтимоий кутилмаларни мослашувчан идрок этиш уйғунлиги билан характерланади.

Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, ёшлар ҳаётий истиқболларини қуришни асосан институционаллашган ва иқтисодий жиҳатдан аҳамиятли ижтимоий лифтлар — шахсий бизнес ва давлат хизмати билан боғлайдилар. Айни пайтда илмий-таълим фаолияти, айниқса, спорт, маданият ва рақамли бандлик соҳалари ижтимоий мобилликнинг  фойдаланиш имконияти камроқ ёки самараси пастроқ каналлари сифатида идрок этилади.

Таълим — профессионал кўникмалар, оиланинг молиявий имкониятлари ҳамда давлат ва ёшлар ташкилотларининг институционал қўллаб-қувватлови билан тўлдириладиган универсал ижтимоий лифт сифатида юксалишнинг асосий ресурси бўлиб хизмат қилмоқда. Шу билан бирга, шахсий саъй-ҳаракатлар, замонавий технологиялар ва интернет, шунингдек, ёшлар дастурларида иштирок этишнинг нисбатан пастроқ аҳамияти ижтимоий мобилликнинг инновацион ёки горизонтал механизмларидан кўра кўпроқ расмийлашган механизмлар ҳақидаги тасаввурлар устунлигини кўрсатади.

Муваффақиятли инсоннинг шахсий фазилатлари профили — меҳнатсеварлик, шахсий интизом, жамоавий иш — ёшларнинг мавжуд институционал тузилмалар доирасидаги шахсий саъй-ҳаракатларига асосланган ижтимоий лифтнинг «ютуқларга йўналтирилган» моделига мойиллигини акс эттиради.

Тадбиркорлик ёшлар томонидан ўзини ўзи рўёбга чиқариш ва бандликнинг муҳим ҳамда ижтимоий маъқулланган канали сифатида идрок этилади. Респондентларнинг ярмидан кўпи (66%) шахсий бизнесини очишни режалаштирмоқда, чорак қисми бу ғояга ижобий муносабатда, лекин ҳали аниқ режаларга эга эмас (25,5%).  Айни вақтда тадбиркорликка шубҳа билан қаровчи ёки салбий муносабатдагиларнинг жуда кам улушда қолаётганлиги (2,8%) тадбиркорлик моделининг жозибадорлигидан далолат беради. Шу билан бирга, ёшларнинг давлат секторига (48,2%) ва ўзини ўзи банд қилишга (28,1%) бўлган интилиши қарашларнинг иккиёқламалигини — барқарорликка интилиш билан бирга иқтисодий фаолликнинг мустақил шаклларига бўлган қизиқишнинг уйғунлашувини акс эттиради. Тадбиркорлик ва стартаплар (45,1%) ҳамда энг янги технологиялар (53,1%) истиқболларининг юқори баҳоланиши инновацион ижтимоий-иқтисодий лифтларга талаб мавжудлигини тасдиқлайди.

Иш қидириш имкониятлари ва мартаба истиқболларини баҳолаш ёшларнинг мўътадил некбинлиги билан бирга сезиларли даражада ишончсизлик мавжудлигини ҳам намоён этди. Респондентларнинг ярмидан кўпи (55,2%) мутахассислик бўйича иш топишни осон ёки жуда осон деб ҳисоблайди, бироқ уларнинг муайян қисми қийинчиликларга дуч келмоқда. Мартаба ўсишига бўлган субъектив ишонч даражаси умуман олганда юқори, аммо иккиланувчилар ва ўз имкониятларига ишонмайдиган гуруҳларнинг мавжудлиги умидсиз кутилмаларнинг шаклланиш хавфи мавжудлигини кўрсатади. Меҳнат миграциясига мойилликнинг пастлиги  иш ўринларининг сифати ва даромадлар яхшиланиши шарти билан ички мартабавий ривожланишга бўлган интилиш устунлигидан далолат беради. Маълумотлар жамланмаси ёшларнинг мартаба муваффақиятига эришишга бўлган ишончи расмий бандликнинг кенгайтирилиши, иш ҳақи даражасининг оширилиши ва профессионал ўсиш учун барқарор каналларнинг мавжудлиги билан бевосита боғлиқлигини кўрсатади.

Тадқиқот натижалари ёшлар ҳаётида сунъий интеллектнинг роли амалий қизиқиш ва хабардорлик даражасининг чекланганлиги билан характерланишини кўрсатади. Респондентларнинг қарийб ярми СИ билан яхши таниш бўлса-да (23,2%) ёки унинг асосий тамойилларини билишига қарамасдан (24,5%), ёшларнинг салмоқли қисми ушбу технологиялар ҳақида ҳеч нарса билмайди (33%) ёки юзаки тасаввурга эга (19%). Шу билан бирга, СИ ёшларнинг кундалик амалиётига аллақачон интеграциялашган: сўралганларнинг ярмидан кўпи ундан мунтазам равишда (26,7%) ёки вақти-вақти билан (31,4%) фойдаланади, бу эса назарий тушуниш даражаси билан қиёслаганда амалий ўзлаштиришнинг олдинда эканлигини кўрсатади.

Сунъий интеллектни жорий этишга нисбатан муносабат умуман олганда вазмин-рационал характерга эга: нейтрал позиция устуворлик қилмоқда (18,2%), салбий баҳоларнинг умумий улуши эса (15,3%) потенциал хавфлар англанишини акс эттиради. Асосий хавотирлар ёлғон ахборотларнинг тарқалиши (49,5%), бандликка таҳдид (38,8%) ва махфийликнинг бузилиши (30,5%) билан боғлиқ, лекин ҳар бешинчи респондент (20,1%) СИни фойдали восита деб ҳисоблаб, ҳеч қандай хавотир билдирмади.

Ёшларнинг тасаввурида СИ соҳасида давлат фаол, аммо тартибга солувчи роль ўйнаши лозим: назорат ва тартибга солишга устуворлик берилади (42,7%), бу технологияларни ривожлантиришга инвестициялар киритиш (27,9%) ва фуқароларни хавф-хатарлардан ҳимоя қилиш (16,6%) билан уйғунлашади. Умуман олганда, СИ ёшлар томонидан мавҳум инновация эмас, балки таълим, меҳнат ва кундалик ҳаётни ўзгартирувчи, институционал кўмак ва бошқариладиган жорий этишни талаб қилувчи реал омил сифатида идрок этилмоқда.

Ёш авлод ҳақида ғамхўрлик қилиш мамлакатимизда ҳамиша давлат сиёсатининг  энг муҳим йўналиши бўлиб келган. Ўзбекистонда ёшлар мазмунли ҳаёт кечириши, кенг истиқболларга ва эртанги кунга ишониши, фаол ҳаётий позицияни эгаллаши ҳамда ўз тамойил ва қарашларини ҳимоя қила олиши учун барча имкониятлар яратилмоқда. Ўтказилган тадқиқотлар натижалари шуни кўрсатдики, ўзбекистонлик ёшлар истеъдодли, ташаббускор, ғайратли ва қарор қабул қилишни биладилар. Улар ўзларини давлатимиз тақдирига нафақат дахлдор деб ҳис қилиб, ўз салоҳиятини рўёбга чиқариш имкониятини топадилар, балки ижтимоий ҳаётда ҳам ўзларини намоён этмоқдалар. Ёшлар фаол ҳаётий позицияга эга, катта авлод вакилларини ҳурмат қилади, халқимиз тарихи ва анъаналарини эъзозлайди.

Ўтказилган сўровлар натижалари шуни тасдиқладики, ҳозирги вақтда прогрессив дастур ва қадриятларга ҳамда юксак мақсадларни забт этишга қаратилган ғояларга эга, олдинга интилишдан, қийинчилик ва тўсиқларни енгиб ўтишдан чўчимайдиган инновацион ёшларнинг шаклланиши юз бермоқда. Янги авлод мамлакатимиз истиқболининг ривожланишига шубҳасиз салмоқли ижобий, инновацион ҳисса қўшади.