БОЛАЛАРНИ ЗЎРАВОНЛИКДАН ҲИМОЯ ҚИЛИШ: ЎЗБЕКИСТОНДА ҲУҚУҚИЙ КАФОЛАТЛАР ВА ИЖТИМОИЙ МАСЪУЛИЯТНИ МУСТАҲКАМЛАШНИНГ ЯНГИ БОСҚИЧИ

Болалар учун хавфсиз муҳитни таъминлаш — Ўзбекистон давлат сиёсатининг энг муҳим устувор йўналишларидан биридир. Боланинг ҳаёти, соғлиғи, жисмоний ва руҳий дахлсизлигини ҳимоя қилиш ҳуқуқий кафолатлар тизимида алоҳида аҳамият касб этади. Қабул қилинган қонунчилик ўзгартиришлар болаларга нисбатан зўравонликка қатъий муросасизлик тамойилини акс эттириб, вояга етмаганларга қарши содир этилган ўта оғир жиноятлар учун жавобгарликни сезиларли даражада кучайтириш ҳамда уларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш механизмларини кенгайтиришни назарда тутади.

Янги ҳуқуқий нормалар болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тизимини такомиллаштиришда янги босқични бошлаб берди. Улар жиноий жавобгарликни кучайтириш, қўшимча процессуал кафолатларни таъминлаш, жабрланганларга ўз вақтида юридик ёрдам кўрсатиш ҳамда катталарнинг болалар хавфсизлиги ва фаровонлиги учун масъулиятини оширишга қаратилган.

Болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш жамиятнинг ижтимоий фаровонлиги, давлат институтлари фаолиятининг самарадорлиги ва ижтимоий масъулият даражасини ифодаловчи энг муҳим кўрсаткичлардан биридир. Боланинг хавфсизлиги, унинг қадр-қимматини ҳурмат қилиш ва ҳар томонлама ривожланиш ҳуқуқини таъминлаш соғлом ижтимоий муҳитни шакллантиришда фундаментал аҳамиятга эга.

Ўзбекистонда ушбу соҳадаги қонунчилик изчил ва тизимли равишда такомиллаштирилмоқда. 2024 йилда «Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисидаги» Қонуннинг қабул қилиниши, 2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегиясининг тасдиқланиши ҳамда ҳуқуқий механизмларнинг янада ривожлантирилиши бола ҳуқуқлари кафолатларини мустаҳкамлаш учун комплекс асос яратмоқда.

Навбатдаги муҳим қадам Ўзбекистон Республикасининг «Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тизими такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги Қонуни қабул қилиниши бўлди. Мазкур қонун вояга етмаганларни ҳимоя қилишни кучайтириш ва зўравонликнинг олдини олиш чораларининг самарадорлигини оширишга қаратилган.

Қонунчиликдаги ўзгартиришларнинг асосий йўналишларидан бири болаларнинг жинсий дахлсизлигига қарши ўта оғир жиноятлар учун жиноий жавобгарликни сезиларли даражада кучайтириш бўлди. Хусусан, қонунда назарда тутилган, ўн тўрт ёшга тўлмаган болаларга нисбатан содир этилган жинсий хусусиятдаги жиноятлар учун ўн беш йилдан йигирма беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш ёки умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазоси белгиланди. Шунингдек, боланинг ўлимига сабаб бўлган қасддан содир этилган жиноятлар учун ҳуқуқий оқибатлар ҳам кучайтирилди.

Зўравонликдан жабрланган ёки зўравонлик ҳолатига гувоҳ бўлган болалар учун процессуал кафолатларнинг кенгайтирилиши алоҳида аҳамиятга эга. Қонунда жабрланган болаларга давлат ҳисобидан малакали юридик ёрдам кўрсатиш, вояга етмаганлар иштирокидаги процессуал ҳаракатларни ўтказиш учун қўшимча талаблар белгилаш, шунингдек, зўравонлик боланинг ота-онаси, қонуний вакиллари ёки бошқа қариндошлари томонидан содир этилган ҳолларда қонунда белгиланган вазиятларда васийлик ва ҳомийлик органлари вакилларининг мажбурий иштирокини таъминлаш назарда тутилган.

Бундай чоралар муҳим ҳуқуқий ва ижтимоий-психологик аҳамиятга эга. Зўравонликка учраган бола ўз вақтида ёрдам олишга, қўшимча босимдан ҳимояланишга ва мутахассисларнинг эътиборли муносабатига муҳтож бўлади. Процессуал кафолатларнинг кенгайтирилиши тегишли ишларни кўриб чиқишнинг барча босқичларида боланинг манфаатларини таъминлаш учун қўшимча шароитлар яратади.

Қонунчиликдаги янгиликларнинг яна бир муҳим йўналиши катталарнинг болалар хавфсизлиги ва фаровонлиги учун масъулиятини оширишдан иборат. Вояга етмаганларни тарбиялаш мажбуриятларини лозим даражада бажармаганлик ҳамда уларнинг асосий эҳтиёжларини қонунда назарда тутилган шаклларда эътиборсиз қолдирганлик учун жавобгарлик кучайтирилмоқда.

Таълим муассасаларида болалар хавфсизлигини таъминлашга ҳам алоҳида эътибор қаратилмоқда. Хусусан, болага нисбатан зўравонлик содир этганлиги учун жавобгарликка тортилган таълим ташкилоти ходими билан меҳнат шартномасини бекор қилиш учун қўшимча асос белгиланмоқда. Ушбу чора ҳар бир ўқувчининг қадр-қиммати, ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳурмат қилишга асосланган хавфсиз таълим муҳитини яратиш зарурлигини таъкидлайди.

Қонунчиликдаги ўзгартиришлар ҳуқуқбузарликлар профилактикаси, вояга етмаганларни уларнинг соғлиғига зарар етказиши мумкин бўлган ахборотдан ҳимоя қилиш механизмларини такомиллаштириш, шунингдек, болалар масалалари бўйича ваколатли органлар қарорларининг ижросини таъминлаш юзасидан жавобгарликни ошириш масалаларини ҳам қамраб олади.

Қабул қилинаётган чора-тадбирларнинг ижтимоий аҳамияти зўравонликнинг олдини олиш, таҳдидларни ўз вақтида аниқлаш, жабрланганларга ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш ҳамда болалар хавфсизлигини таъминлашга масъул шахсларнинг жавобгарлигини оширишни қамраб олувчи комплекс ҳимоя тизимини шакллантиришдан иборат. Бундай ёндашув давлат органлари, оила, таълим муассасалари ва ижтимоий хизматлар ўртасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлашга хизмат қилади. Шу билан бирга, аҳолининг ҳуқуқий саводхонлиги, мутахассисларнинг касбий тайёргарлиги ҳамда вояга етмаганларга нисбатан зўравонликнинг ҳар қандай кўринишига жамоатчиликнинг муросасиз муносабати тобора катта аҳамият касб этмоқда.

Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилишга оид қонунчиликнинг такомиллаштирилиши Ўзбекистонда ҳуқуқий кафолатлар ва ижтимоий масъулият тизимини ривожлантиришнинг янги босқичини англатади. Унинг аҳамияти болаларга қарши жиноятлар учун жавобгарликнинг кучайтирилиши, ёрдам олиш имкониятларининг кенгайтирилиши ва зўравонликнинг олдини олишнинг янада самарали механизмлари шакллантирилиши билан белгиланади.

Болаликни ҳимоя қилиш — жамият келажагини ҳимоя қилишдир. Ҳар бир бола хавфсиз муҳитда улғайиши, таълим олиши ва ривожланиши, унинг ҳаёти, соғлиғи, қадр-қиммати ва ҳуқуқлари сўзсиз қадрият сифатида эътироф этилиши учун шароит яратиш Ўзбекистоннинг барқарор ривожланиши ва келажак авлодлар фаровонлигининг энг муҳим асосидир.

Расмий манба: Қонуннинг тўлиқ матни Ўзбекистон Республикаси Президентининг расмий веб-сайтида.