Замонавий шароитдаги оила институти: даъватлар ва тенденциялар

Оила институтига анъанавий тарзда нафақат аҳолининг такрор кўпайишини, балки жамиятнинг қадриятлар, меъёрлар ва хулқ-атвор моделлари авлоддан-авлодга ўтишини таъминловчи асосий таянчлардан бири сифатида қаралади. Шу билан бирга, замонавий шароитда оила тобора кўпроқ ҳолларда глобаллашув, ижтимоий-иқтисодий муҳитнинг ўзгариши, индивидуаллашувнинг кучайиши, шунингдек, никоҳдаги ролларнинг қайта англаниши оқибатида юзага келаётган трансформациялар муҳитида қолмоқда.

Яқин-яқингача оила институтининг барқарорлиги ўзгармасдек туюларди, бироқ бугунги кунда бу масала тобора кўпроқ мунозаралар мавзусига айланмоқда. Ғарб мамлакатларида анъанавий қадриятларни, жумладан, оила концепциясининг ўзини қайта англашнинг фаол жараёни кузатилмоқда, бу эса унинг ўзгармаслиги ва аҳамиятига нисбатан шубҳа уйғотмоқда.

Гарчи Ўзбекистон жамиятида оила институти умуман олганда барқарор қолаётган ва ўзгаришларга камроқ мойил бўлса-да, глобаллашув ҳамда ижтимоий-иқтисодий ҳаётдаги ўзгаришлар унга аста-секин ўз тузатишларини киритмоқда. Бундай шароитда анъанавий тарзда ижтимоий барқарорликнинг асоси бўлиб хизмат қиладиган оилавий қадриятларни нафақат ҳимоя қилиш, балки уларни изчил мустаҳкамлаш алоҳида долзарблик касб этади.

Ушбу контекстда Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг замонавий дунёда оиланинг ролини таъкидлаб айтган қуйидаги фикри бағоят рамзий маънога эгадир: «Бугунги глобаллашув шароитида ҳар қандай давлат ва жамиятнинг асосини ташкил этадиган асл ва фундаментал қадриятларни унутмаслигимиз лозим»^[1]. Ушбу сўзлар оилавий асосларни нафақат ҳимоя қилиш заруриятини, балки уларни миллий анъаналарга мувофиқ ривожлантириш муҳимлигини ҳам ифодалайди. Оила нафақат маданий мерос муҳофизи бўлиб қолмоқда, балки у жамият келажагини шакллантиришда ҳам энг муҳим ролни ўйнашда давом этади, шу боисдан уни қўллаб-қувватлаш давлат ва жамият сиёсатининг устувор йўналишларидан бири бўлиши лозим.

Ўзбекистон Республикасида оила фаолиятининг ҳуқуқий асослари оила қонунчилиги нормаларида мустаҳкамлаб қўйилган. Оила кодекси қоидаларига мувофиқ, ушбу соҳадаги давлат сиёсатининг асосий вазифалари оилани мустаҳкамлаш, оилавий муносабатларни ўзаро муҳаббат, ишонч ва ҳурмат асосида қуриш, шунингдек, оиланинг барча аъзолари ҳуқуқ ва манфаатлари ҳимоя қилинишини таъминлашдан иборатдир[2].

Шу билан бирга, қонунчиликда никоҳ иттифоқининг ихтиёрийлиги, эр-хотиннинг тенг ҳуқуқлилиги, оилавий ҳаётга аралашувга йўл қўйилмаслиги ҳамда болалар ва ижтимоий ҳимояга муҳтож тоифалар манфаатларини ҳимоя қилиш устуворлиги тамойиллари белгиланган. Оила, оналик, оталик ва болалик давлат ҳимоясида эканлигининг алоҳида таъкидлангани туфайли оилавий муносабатларни тартибга солиш масалалари алоҳида ижтимоий аҳамият касб этади.

Бугунги кунда Ўзбекистонда оилани ривожлантиришга глобал даражада — Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Барқарор ривожланиш мақсадлари ҳамда 2022–2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг Тараққиёт стратегияси доирасида қаралади^[3]. Хусусан, мамлакатда оилани мустаҳкамлаш чора-тадбирлари камбағалликни бартараф этиш, иқтисодий ўсишни жадаллаштириш ҳамда таълим, соғлиқни сақлаш, ижтимоий ҳимоя ва бандлик соҳасидаги қатор масалаларни ҳал этиш, шунингдек, иқлим ўзгаришига қарши курашиш ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш борасидаги саъй-ҳаракатлар билан параллел равишда амалга оширилмоқда.

Ўзбекистон Президенти Ш.М.Мирзиёев бир неча бор таъкидлаганидек: «Биз учун меҳр-муҳаббат қўрғони бўлган оила институтини мустаҳкамлаш кейинги пайтда юртимизда давлат сиёсати даражасига кўтарилди. Ана шу сиёсатни белгилайдиган муҳим ҳужжат – Ўзбекистон Республикасида оила институтини мустаҳкамлаш концепцияси қабул қилинди»^[4].

Концепция оила институтини мустаҳкамлашга қаратилган бир неча асосий йўналишларни ўз ичига олади. Улар сирасига қуйидагилар киради: оила институтини мустаҳкамлашнинг институционал ва ҳуқуқий асосларини такомиллаштириш; ижтимоий шерикликни кучайтириш; замонавий оилани мустаҳкамлаш ва ривожлантириш масалалари бўйича фундаментал, амалий ва инновацион тадқиқотлар олиб бориш.

Демографик ривожланишни рағбатлантириш ва оила фаровонлиги даражасини ошириш муҳим вазифа бўлиб қолмоқда. Ҳужжатда оиланинг тарбиявий-таълим салоҳиятини мустаҳкамлаш, жамиятда анъанавий оилавий қадриятларни сақлаш ва оилаларда маънавий-ахлоқий муҳитни яхшилашга алоҳида эътибор қаратилган. Оилаларга таъсирчан методик, маслаҳат ва амалий ёрдам кўрсатишнинг самарали тизимини яратиш ҳам муҳим жиҳат ҳисобланади. Узоқ муддатли истиқболда концепциянинг муваффақиятли амалга оширилиши жамият ҳаётида оиланинг давлат ва жамият томонидан ҳимоя қилиниши ҳақидаги конституциявий тамойилга мос келадиган оила моделини тўлақонли қарор топтиришга хизмат қилиши керак^[5].

Оила институти глобал даражадаги сезиларли ўзгаришларни бошдан кечираётган замонавий шароитда оиланинг барқарорлигига таъсир этувчи омилларни таҳлил қилиш, шунингдек, уни мустаҳкамлашнинг самарали ҳуқуқий ва институционал механизмларини излаш алоҳида аҳамият касб этади. Социологик тадқиқотлар нафақат объектив тенденцияларни, балки аҳолининг никоҳ-оила муносабатлари билан боғлиқ асосий муаммоларни субъектив идрок этишини ҳам аниқлаш имконини беради.

Оиланинг барқарорлиги ва мустаҳкамлигига таъсир этувчи омиллар сирасига эрта никоҳлар, ажрашишлар, шунингдек, никоҳ шартномаларини тузиш амалиётининг кенгайиши  киради. Ушбу элементларнинг ҳар бири оила институти фаолиятининг муайян тарафини – унинг шаклланиш босқичидан тортиб, инқирозли вазиятлар ва уларнинг олдини олиш механизмларигача бўлган жараёнларни акс эттиради.

Ўзбекистонда никоҳ-оила муносабатларининг ҳуқуқий тартибга солиниши вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилган минимал никоҳ ёшини белгилашни назарда тутади. Ёш чекловларининг қонунчиликда мустаҳкамланиши давлатнинг никоҳга киришда онгли ёндашувни таъминлаш, шунингдек, ёшларнинг жисмоний, психологик ва ижтимоий жиҳатдан етилмаганлиги билан боғлиқ хавф-хатарларни камайтиришга бўлган интилишини ифодалайди[6].

Социологик тадқиқот натижалари жамият онгида эрта никоҳларга нисбатан барқарор танқидий муносабат шаклланганини кўрсатмоқда. Респондентларнинг мутлақ кўпчилиги (79,3%) буни йўл қўйиб бўлмайдиган ҳолат деб ҳисоблашини билдириб, руҳан етилмаганлик, иқтисодий тайёр эмаслик ва саломатликка (биринчи навбатда аёллар ва бўлажак болалар учун) таҳдид солувчи хавф-хатарларни кўрсатиб ўтишди.

Шу билан бирга, эрта никоҳларга ижобий (8,0%) ва нейтрал (11,8%) муносабатда бўлган кичик, аммо барқарор респондентлар гуруҳининг мавжудлиги ушбу муаммонинг ҳамон долзарблигини кўрсатади. Жамиятнинг бир қисми идрокида эрта никоҳ ҳали ҳам меъёрдан оғиш сифатида эмас, балки баъзан йўл қўйса бўладиган ёки ҳатто мақсадга мувофиқ ҳаётий стратегия сифатида идрок этилади.

Сабаблар таҳлили шуни кўрсатдики, анъанавий қарашлар эрта никоҳлар амалиётининг шаклланишида ҳамон асосий роль ўйнамоқда. Сўров иштирокчиларининг учдан бир қисмидан кўпроғи эрта никоҳларни ота-оналарнинг фарзандлари оилавий ҳаётни иложи борича эртароқ бошлашига интилиши (36,9%) ва қариндошлар томонидан бўлаётган босим (36,7%) билан боғлади. Аслида, бу ерда гап никоҳ тўғрисидаги қарор ёшларнинг ўзи томонидан эмас, балки уларнинг яқин атрофидаги кишилар томонидан қабул қилинаётган вазият ҳақида бормоқда. Бундай шароитда никоҳ онгли танлов хусусиятини йўқотади ва ижтимоий кўрсатмага айланади.

Шу билан бирга, респондентларнинг қарийб учдан бир қисми (28,7%) ёшларнинг шахсий ташаббусини кўрсатгани мотивацияларнинг турлича эканидан далолат беради. Айрим ҳолларда эрта никоҳ ёшлар томонидан «ўз мустақиллигини намойиш этиш», ота-она назоратидан чиқиш ёки шахсий муаммоларни ҳал қилиш усули сифатида идрок этилади.

Эрта никоҳларнинг оқибатлари ҳақидаги тасаввурлар етарлича умумий кўринишга эга. Респондентлар энг кўп ҳолларда мустақил ҳаётга тайёр эмасликни (33,9%), ажрашишлар эҳтимолининг юқорилигини (30,9%) ва оиладаги можароларни (29,8%) қайд этишди. Сўралганларнинг салмоқли қисми молиявий беқарорлик (16,0%) ва саломатлик билан боғлиқ муаммолар (15,6%) каби ҳаётий қийинчиликларни ҳам кўрсатиб ўтди. Шундай қилиб, эрта никоҳ фуқароларнинг кўпчилиги томонидан ижобий ҳодиса эмас, балки кўпроқ хавф-хатар омили сифатида идрок этилиши аниқланди[7].

«Фавқулодда ҳолатлардаги» эрта никоҳларга бўлган муносабат алоҳида эътиборга лойиқ. 38,9% сўралганлар уларнинг бўлиши эҳтимолини назарда тутса-да, ҳатто бундай вазиятлар ҳам никоҳга кириш учун асос бўлмаслиги кераклигига кўпчиликнинг (51,6%) ишончи комил. Респондентларнинг жавобларида: иттифоқни расман қонунийлаштиришдан кўра, қўллаб-қувватлаш тизимини яратиш муҳимроқдир, деган фикр илгари сурилди.

Умуман олганда, 18 ёшгача бўлган никоҳларни тақиқлаш ғоясининг аҳоли томонидан кенг қўллаб-қувватланаётганлиги (73,0%) жамиятнинг ҳуқуқий чекловларни вояга етмаганларни ҳимоя қилиш воситаси сифатида идрок этишга тайёрлигидан далолат бермоқда.

Жамоатчиликнинг ушбу талаби давлат сиёсатидаги сўнгги ўзгаришларда ҳам ўз аксини топди. Хусусан, 2026 йилда Ўзбекистонда вояга етмаганлар иштирокида никоҳ тузилишига йўл қўймасликка қаратилган чора-тадбирлар кучайтирилди, бу эса болалар ва ўсмирлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш устуворлигини меъёрий даражада мустаҳкамлади.

Шу маънода Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Хотин-қизлар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилишни кучайтириш, шунингдек, уларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш бўйича қўшимча ташкилий-ҳуқуқий чора-тадбирлар тўғрисида» 2026 йил 3 мартдаги Фармонини таъкидлаб ўтиш жоиз. Ушбу Фармоннинг ижроси, бошқа вазифалар қаторида, оилавий ҳаётга онгли равишда, ижтимоий ва руҳий жиҳатдан тайёр бўлган жуфтликларнинг никоҳга кириши учун шароитлар яратишга йўналтирилган[8].

Ушбу ташаббуслар нафақат никоҳ ёшини расман чеклашга, балки эрта никоҳлар билан боғлиқ ижтимоий хавфларнинг, жумладан, таълимнинг узилиши, саломатликнинг ёмонлашуви ва беқарор оилавий иттифоқлар эҳтимоли ортишининг олдини олишга қаратилган.

Шундай динамика яқин қариндошлар ўртасидаги никоҳларга нисбатан ҳам кузатилмоқда. Респондентларнинг мутлақ кўпчилиги (81,6%) бундай никоҳларни маъқулламайди, бинобарин, сўровда қатнашганларнинг ёши улғайгани сари салбий муносабат улуши ўсиб бормоқда. Асосий хавотирлар генетик касалликлар хавфи (78,8%), шунингдек, оилалар ўртасида юзага келиши мумкин бўлган можаролар билан боғлиқ. Шу билан бирга, бундай никоҳларни ҳамон мақбул деб ҳисоблайдиган фуқаролар гуруҳининг сақланиб қолаётгани анъанавий қарашларнинг барқарорлигидан далолат беради[9].

Шундай қилиб, сўров натижалари жамият онгининг никоҳга янада оқилона ва онгли ёндашиш томон аста-секин силжиётганини кўрсатмоқда. Бироқ анъанавий ва замонавий тасаввурлар ўртасидаги зиддиятларнинг мавжудлиги ҳуқуқий тартибга солишдан тортиб, то маърифий ишларни ташкил этишгача бўлган комплекс чора-тадбирларни амалга оширишни талаб қилади.

Эрта никоҳлар амалиёти кўпинча ёшларнинг оилавий ҳаётга тайёр эмаслиги билан боғлиқ бўлиб, бу вақт ўтиши билан низолар ва муносабатлардаги беқарорликка олиб келади. Натижада бундай иттифоқлар кўпинча ажрашишлар билан якунланади.

Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, ажрашиш жамият онгида ҳамон асосан салбий ҳодиса сифатида идрок этилади. Респондентларнинг кўпчилиги (81,3%) уни оила ва анъаналарнинг парчаланиши билан боғлади. Шу билан бирга, муқобил нуқтаи назар ҳам мавжуд: ҳар ўнинчи респондент (9,1%) бахтсиз никоҳни сақлаб қолгандан кўра, ажрашишни афзалроқ ечим, деб ҳисоблади.

Қизиғи шундаки, ажрашишларга бўлган муносабат ҳаётий тажрибага қараб сезиларли даражада фарқланади. Ажрашишни бошидан ўтказган инсонлар муайян вазиятларда унинг мақбуллиги ва зарурлигини кўпроқ таъкидлашди. Хулоса қилиш мумкинки, ажрашишни идрок этиш нафақат ижтимоий меъёрлар таъсирида, балки шахсий тажриба орқали ҳам шаклланади.

Умумий салбий муносабатга қарамай, муайян вазиятларда ажрашишнинг мақбуллиги ҳақидаги тасаввурлар анча мосланувчан бўлиб чиқди. Респондентлар хиёнат (62,2%), турли хил қарамликлар (34,9%), доимий можаролар (29,4%) ва зўравонлик (25,7%) ҳолатларида ажрашишни мақбул деб ҳисоблашади. Яъни, гап ажрашишни сўзсиз инкор этиш ҳақида эмас, балки уни оилавий ҳаётнинг асосий пойдеворлари емирилгандаги энг сўнгги чора сифатида тан олиш ҳақида бормоқда.

Сўров иштирокчиларининг фикрига кўра, ажрашиш сабаблари комплекс характерга эга. Улар орасида қуйидагиларни ажратиб кўрсатиш мумкин:

-ўзаро тушунишнинг йўқлиги;

-феъл-атворларнинг мос келмаслиги;

-молиявий қийинчиликлар;

-қариндошларнинг аралашуви.

Аслида, гап шахслараро ва ташқи омилларнинг мужассамлиги ҳақида бормоқда, улар биргаликда оила барқарорлигига путур етказади.

Ажрашишларнинг олдини олиш йўллари ҳақида гапирганда, респондентлар кўпроқ шахсий фазилатлар ва муносабатларни ўрнатиш қобилиятига урғу бердилар ҳамда очиқ мулоқотнинг муҳимлигини (57,9%), муросаю мадорага тайёрликни (40,9%) ва ўзаро қўллаб-қувватлашни (39,1%) қайд этишди. Моддий фаровонлик ёки ижтимоий институтлар томонидан кўрсатиладиган ёрдам каби ташқи омиллар анча камроқ тилга олинди. Бу эса жамоатчилик онгида оиланинг барқарорлиги биринчи навбатда эр-хотиннинг бир-бири билан ўзаро муносабатига боғлиқлигини кўрсатади.

Шу билан бирга, умумий вазиятни баҳоларкан, сўров иштирокчиларининг кўпчилиги ажрашишлар сони ортиб бораётганини (75,4%) таъкидлашди, бу эса оила институтининг беқарорлик ҳиссини кучайтиради ва уни мустаҳкамлашга қаратилган чора-тадбирларга эҳтиёж туғдиради[10].

Респондентлар ёш оилаларни молиявий қўллаб-қувватлаш, никоҳни мустаҳкамлаш бўйича дастурларни ривожлантириш, шунингдек, оилавий маслаҳат бериш тизимини кенгайтиришни бундай чора-тадбирлар сирасига киритишди. Муҳими, таклифлар орасида эрта никоҳларни тақиқлашнинг ҳам борлиги кўриб чиқилаётган муаммоларнинг ўзаро боғлиқлигини яна бир бор таъкидлайди.

Шундай қилиб, ажрашиш — бу нафақат оилавий инқироз натижаси, балки муносабатларда тўпланиб қолган муаммолар оқибати ҳамдир. Шу муносабат билан, оилани қуриш босқичидаёқ низолар хавфини камайтириш имконини берувчи воситалар алоҳида аҳамият касб этади, никоҳ шартномаси улардан бири бўлиб ҳисобланади.

Никоҳ шартномаси замонавий оилавий муносабатларни мустаҳкамлашнинг муҳим элементи сифатида халқаро амалиётда, жумладан, бир қатор Осиё мамлакатларида кенг қўлланилади ва унга никоҳни ҳуқуқий тартибга солишнинг табиий қисми сифатида қаралади.

Никоҳ шартномасига оилавий муносабатларни тартибга солиш воситаси сифатида қараш мумкин, у эр-хотин ўртасидаги ўзаро муносабат қоидаларини олдиндан белгилаш, масъулиятни тақсимлаш ва шу орқали келажакда можаролар келиб чиқиши эҳтимолини камайтириш имконини беради[11].

Бугунги кунда Ўзбекистон жамиятида никоҳ шартномасини идрок этишда сезиларли ўзгаришлар кузатилмоқда. Маълум бир даражадаги эҳтиёткорлик сақланиб қолаётганига қарамай, респондентларнинг кўпчилиги (73,8%) уни оқилона ва фойдали восита деб ҳисоблаб, ижобий баҳолашди.

Аҳолининг никоҳ шартномаси, унинг моҳияти ва афзалликлари ҳақидаги хабардорлик даражаси турлича: респондентларнинг қарийб учдан бир қисми уни - юқори, яна учдан бири эса етарли эмас, деб баҳолади. Никоҳ шартномаси ҳақида тасаввурга эга бўлмаган респондентларнинг салмоқли улуши келгусида ҳуқуқий маърифат ишларини кучайтириш зарурлигини кўрсатади.

Қизиғи шундаки, никоҳ шартномаси нафақат ҳуқуқий механизм, балки муносабатларни тартибга солиш усули сифатида ҳам идрок этилмоқда. Респондентларнинг ярмидан кўпи у низоларнинг олдини олишга ёрдам беради ва ишончни мустаҳкамлашга хизмат қилади, деб ҳисоблайди. Шу билан бирга, муносабатларнинг расмийлаштирилиши эр-хотин ўртасида ишончсизликка олиб келиши мумкин, деган хавотирлар ҳам сақланиб қолмоқда (38,5%).

Сўров иштирокчилари мулкий ҳуқуқларнинг ҳимоя қилинишини (46,4%) никоҳ шартномасининг асосий афзаллиги деб ҳисоблайдилар. Шунингдек, унинг мажбуриятларни тақсимлаш ва ажрашиш пайтида низоларнинг олдини олишдаги роли қайд этилди.

Респондентлар болалар билан боғлиқ масала (68,9%), молиявий қўллаб-қувватлаш (34,8%) ва мол-мулкни тақсимлаш (30,5%) масалаларига алоҳида эътибор қаратишди, бинобарин, оилавий муносабатлардаги энг катта хавф ва кескинликлар айнан шу соҳалар билан боғлиқ.

Диққатга сазовор жиҳати шундаки, сўровда қатнашганларнинг салмоқли қисми (79,7%) никоҳ шартномасининг қонунчилик даражасида шарт бўлиши кераклиги ғоясини қўллаб-қувватлади. Буни фуқароларнинг оилавий муносабатларда ҳуқуқий аниқликка бўлган эҳтиёжи ортиб бораётгани ва никоҳга нисбатан фақат анъанавий ёндашувдан аста-секин узоқлашилаётгани сифатида талқин этиш мумкин[12].

Шу билан бирга, идрок этишда авлодлараро тафовутлар сақланиб қолмоқда. Катта авлод вакиллари никоҳни, энг аввало, ишонч ва ахлоқий мажбуриятлар билан боғлаб, кўпроқ таваккалга мойиллик кўрсатишди. Ёшлар эса никоҳни нафақат ҳис-туйғуларга асосланган иттифоқ, балки томонларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари олдиндан белгилаб қўйилиши муҳим бўлган муносабатлар сифатида кўрмоқда.

Олинган натижалар Ўзбекистонда оила институти анъанавий ва замонавий қарашларнинг баравар таъсири остида ривожланаётганидан далолат беради.

Жамoатчилик фикри сўрови натижалари шуни кўрсатдики, умуман олганда, фуқаролар эрта никоҳ ва яқин қариндошлар ўртасидаги никоҳларнинг хавфини яхши тушунадилар ва ажрашишларга салбий муносабатда. Шу билан бирга, оилавий муносабатларни тартибга солишнинг янада тушунарли ва самарали механизмларига, жумладан, ҳуқуқий ва маслаҳат билан қўллаб-қувватлашга ижтимоий эҳтиёж кучаймоқда.

Ушбу масалаларни ҳал этиш давлат, таълим тизими, маҳалла ва оила институтининг ўзи томонидан биргаликдаги саъй-ҳаракатларни талаб қилади. Давлат хотин-қизлар ва болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ҳамда ёш оилаларни қўллаб-қувватлаш орқали умумий йўналишларни белгилаб берса, маҳалла одамларга яқинроқ бўлгани ҳолда муаммоларни ўз вақтида аниқлаш, қўллаб-қувватлаш ва уларнинг профилактикасида иштирок этиши мумкин.

Жамоатчилик фикри сўровлари натижаларининг ушбу йўналишдаги тизимли ишлар оилавий низолар ва ажрашишлар даражасини камайтиришга, шунингдек, оила институтини мустаҳкамлашга, унинг барқарорлигини ва замонавий шароитларга мослашув қобилиятини оширишга хизмат қилишидан ишончли тарзда далолат бераётганлиги, ўз навбатида, ўзаро ҳурмат, масъулият ва узоқ муддатли муносабатларга асосланган янада барқарор ва фаровон оилаларни шакллантиришга хизмат қилади.

Рахимова Нигина Хайруллаевна,

«Ижтимоий фикр» РЖФЎМ директори, и.ф.д

 

[1] Мирзиёев Ш.М. МДҲ Давлат раҳбарлари кенгаши мажлисидаги нутқ, 14.10.2017, https://upl.uz.

[2]  Ўзбекистон Республикасининг Оила кодекси, 30.04.1998, https://lex.uz/docs/104723

[3] Ўзбекистон Республикаси Президентининг «2022 - 2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг Тараққиёт стратегияси тўғрисида» 2022 йил 28 январдаги ПФ-60-сон Фармони, https://lex.uz/docs/5841077                                  

[4] Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг Халқаро хотин-қизлар кунига бағишланган учрашувдаги нутқи, 08.03.2019. https://www.pv.uz/ru/news/uzbekiston-respublikasi-prezidenti.

[5] Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон Республикасида оила институтини мустаҳкамлаш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида» 2018 йил 27 июндаги ПҚ-3808-сон Қарори.

[6] Ўзбекистонда никоҳга киришда мустақил ва бунга тайёр бўлган жуфтликлар рағбатлантирилади. https://www.gazeta.uz/ru/2026/03/03/marriages/

[7] «Ижтимоий фикр» РЖФЎМ томонидан «Ўзбекистонда замонавий оила» мавзусида ўтказилган социологик тадқиқот натижалари асосидаги ахборот-таҳлилий маълумотнома, 2025, 170-174-бетлар.

[8]    Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Аёллар ва болалар ҳуқуқларининг ҳимоясини кучайтириш ҳамда уларга нисбатан тазйиқ ва зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш бўйича қўшимча ташкилий-ҳуқуқий чоралар тўғрисида»  2026 йил 3 мартдаги Фармони, https://lex.uz/ru/docs/8070196

[9] «Ижтимоий фикр» РЖФЎМ томонидан «Ўзбекистонда замонавий оила» мавзусида ўтказилган социологик тадқиқот натижалари асосидаги ахборот-таҳлилий маълумотнома, 2025, 170-174-бетлар.

[10]   Ўша жойда.  86-89-бетлар.

[11] Никоҳ шартномалари: бу нима, кимлар тузиши мумкин ва улар Ўзбекистонда керакми?  https://www.spot.uz/ru/2025/11/06/marriage-contract/

[12] «Ижтимоий фикр» РЖФЎМ томонидан «Ўзбекистонда замонавий оила» мавзусида ўтказилган социологик тадқиқот натижалари асосидаги ахборот-таҳлилий маълумотнома, 2025, 148-153-бетлар.